91 godina od Holokausta – gde smo danas?

Danas se obeležava Međunarodni dan sećanja na žrtve Holokausta – sistematskog, državno podržanog progona i ubistva jedanaest miliona ljudi od strane nacističkog nemačkog režima i njegovih saveznika i saradnika. Memorijalni muzej Holokausta u Sjedinjenim Američkim Državama u Enciklopediji Holokausta definiše godine Holokausta od 1933–1945, od stupanja Adolfa Hitlera i nacističke partije na vlast u Nemačkoj. Završio se u maju 1945. kada su sile Antante pobedile nacističku Nemačku u Drugom svetskom ratu. Holokaust se ponekad naziva i „Šoa„, hebrejskom rečju za „katastrofu“.

Nacisti nisu odmah vršili masovna ubijanja po dolasku na vlast. Međutim, brzo su počeli sa korišćenjem vlade kako bi ciljano progonili i isključivali Jevreje iz nemačkog društva. Pored drugih antisemitskih mera, nacistički nemački režim donosio je diskriminatorne zakone i organizovao nasilje usmereno protiv Jevreja u Nemačkoj. Nacistički progon Jevreja postajao je sve radiklaniji između 1933. i 1945. 

Antisemitizam je u Nemačkoj, Austriji i okupiranim delovima Čehoslovačke doživeo svoju kulminaciju u noći između 9. i 10. novemra 1938. Atijevrejski progon sproveden tada naziva se „Kristalna noć“ ili „Noć slomljenih stakala„. Tom prilikom je spaljeno 267 sinagoga, jevrejske radnje su opljačkane, a izlozi porazbijani. Oskrnavljene su jevrejske kuće, škole i bolnice, navodi Svetski jevrejski kongres.

Ova radikalizacija dobila je epilog planom koji su nacistički lideri nazivali „Konačno rešenje jevrejskog pitanja„. „Konačno rešenje“ bilo je organizovano i sistematsko masovno ubijanje evropskih Jevreja, a nacistički nemački režim sproveo je ovaj genocid između 1941. i 1945. godine, navodi Enciklopedija Holokausta.

U tom periodu stradalo je jedanaest miliona ljudi, od kojih je 5 miliona bilo nejevreja. Kako navodi BBC, ubijeno je 250.000 i 500.000 Roma, na čije žrtve se najčešće zaboravlja.

Fotografija: encyclopedia.ushmm.org

Zašto su nacisti targetirali Jevreje?

Bes zbog gubitka rata i ekonomske i političke krize koje su usledile doprineli su rastućem antisemitizmu u nemačkom društvu. Nestabilnost Nemačke pod Vajmarskom Republikom (1918–1933), strah od komunizma i ekonomske šokove Velike depresije su mnoge Nemce činile otvorenijim za nacističke ideje, uključujući antisemitizam.

Memorijalni muzej Holokausta SAD, Enciklopedija Holokausta

Međutim, ne možemo reći da su Nemci ti koji su izmislili antisemitizam. Njegovi koreni datiraju mnogo dublje u istoriju. U srednjem veku su se predrasude usmerene prema Jevrejima uglavnom oslanjale na tezu ranohrišćanskog učenja da su oni odgovorni za smrt Isusa.  O ovoj pojavi je za ZOOMER govorila istoričarka Dubravka Stojanović: „Ako bi neko rekao da je antisemitizam utkan u hrišćanstvo jer su Jevreji ubili Hrista (zaboravljajući i da je, ako u sve to verujemo, i sam Hrist bio Jevrejin), onda odakle antisemitizam u drugim, dalekim kulturama ili religijama? Zato mislim da je najbolje objašnjenje da je Jevrejin idealni Drugi, idealan neprijatelj. Jevrejin je ovaploćenje drugosti, u sliku Jevrejina se mogu upisati sve negativne osobine koje su potrebne jednom društvu u nekom istorijskom trenutku”, objasnila je Stojanović.

Kako navodi Enciklopedija Holokausta, nisu sve antisemitske teroije verskog porekla. Osim verskog antisemitizma, u 18. i 19. veku u Evropi su se pojavili i drugi oblici antisemitizma, uključujući ekonomski, nacionalistički i rasni antisemitizam. U 19. veku, antisemiti su lažno tvrdili da su Jevreji odgovorni za mnoge društvene i političke probleme u savremenom industrijskom društvu. Teorije rase, eugenike i socijalnog darvinizma lažno su opravdavale ova neprijateljstva. Nacistička predrasuda prema Jevrejima crpela je iz svih ovih elemenata, ali posebno iz rasnog antisemitizma. Rasni antisemitizam je diskriminatorna ideja da su Jevreji posebna i inferiorna rasa. 

Za naš portal, Stojanović objašnjava da se u ovoj pojavi superiornosti Nemačke nacije, odnosno inferiornosti Jevreja, jasno može primetiti utiskivanje stigme: „Slika Jevreja može biti sastavljena od međusobno potpuno suprotnih političkih pojava – pa su optuživani istovremeno i kao nosioci komunizma i najogoljenijeg kapitalizma. Zato treba poći od teorija o slici drugog, koje pokazuju da je taj drugi tu da bismo u odnosu na njega mi ispali idealni. Drugi je naša slika u obrnutom ogledalu i uvek te slike mnogo više govore o nama samima nego o tom drugom. A Jevreji su tu idealne žrtve, svuda su manjina i pre postojanja Izraela nije bilo političke sile koja bi ih zaštitila od razuzdanih gomila, još od antičkog doba”.

Fotografija: encyclopedia.ushmm.org

Konačno rešenje jevrejskog pitanja

Po svom dolasku na vlast u januaru 1933, Hitler je gotovo odmah po proglašenju Trećeg rajha isključio Jevreje iz svih socijalnih, ekonomskih i kultrurnih sfera života. Do kraja tridesetih, pod tvrdnjom da je Jevrejski rod najopasniji od svih po Nemačku superiornu naciju, vršeni su stalni pritisci nad Jevrejima da emigriraju, navodi Enciklopedija Holokausta.

Nacističko „Konačno rešenje jevrejskog pitanja“ (Endlösung der Judenfrage) bilo poslednja faza Holokausta i odvijalo se od 1941. do 1945. godine. Iako je mnogo Jevreja ubijeno pre početka „Konačnog rešenja“, većina jevrejskih žrtava ubijena je tokom ovog perioda.

Kao deo „Konačnog rešenja“, nacistička Nemačka izvršila je masovna ubistva bez presedana. Postojala su dva glavna metoda ubijanja – masovna streljanja na periferijama sela, gradova i gradova širom istočne Evrope i gušenje otrovnim gasom. Operacije gušenja sprovodile su se u centrima za ubijanje i pomoću mobilnih gasnih vozila, piše Enciklopedija Holokausta.

Od više hiljada logora širom Evrope, najupamćeniji logori smrti su prvi otvoreni logor Dahau, potom Aušvic, Treblinka, Sobibor, Buhenvald, Bergen-Belzen i Mathauzen.

Fotografija: encyclopedia.ushmm.org

Gde smo danas?

Do današnjeg dana, broj ubijenih Roma u evropskim logorima i dalje nije naučno utvrđen. Kako se navodi u izveštaju Evropskog Saveta, „broj romskih žrtava Holokausta ostavlja prostor za kontroverzne debate između istoričara i aktivista za manjinska prava. Prethodne procene od 500.000 Roma, koji su navodno postale žrtve nacističkog progona, skoro sigurno su preuveličane i do sada ih naučnici nisu potvrdili. Do danas, konkretna istorijska dokumentacija je pronađena za oko 50.000 žrtava iz Nemačkog rajha i teritorija pod nemačkom okupacijom, i otprilike još oko 50.000 žrtava iz zemalja kojima su upravljale fašističke marionetske vlade Rajha. Pošto je većina dostupnih izvora i arhivske građe nepotpuna i neuverljiva, može se zaključiti da je ukupni broj romskih žrtava bio najmanje 250.000”.

Ukoliko pogledamo društvene okolnosti koje su dovele do enormnih porasta stope diskriminacija, videćemo da su u pitanju krize u različitim sferama. Stojanović je istakla da živimo u vremenu „sloma starih ideologija ideologija, eskonomskih nesigurnosti, klimatskih promena i pandemije. Ljudi se osećaju egzistencijalno ugroženi, ne umeju to sebi da objasne, ne mogu da nađu način da sebi olakšaju život i onda im je najlakše da nađu nekog ko je odgovoran za njihove probleme. To stvara veliku društvenu anksioznost. Prvi na udaru su uvek Jevreji, jer je ta slika već istorijski pripremljena”.

Porast društvene aksioznosti je politički vrlo lako usmeravati, te da ono što danas možemo videti na globalnoj političkoj sceni sa posebnim akcentom na Izrael i Palestinu je „instrumentalizacija krize koju desničarske grupe znaju kako da iskoriste”. Strah od migranata, strah od rata u Ukrajini, inflacija, nedostatak energenata su neki od nesigurnosti koje Stojanović navodi, a potom objašnjava da „desničarske grupe koriste da bi poslale poruku da je demokratija neodlučna, da je neophodna čvrsta ruka, koja će da lupi o sto i sve odjednom da reši. Mi to isuviše dobro znamo iz sopstvene istorije i sadašnjosti. A ovaj tragični rat na Bliskom istoku je idealan – možete istovremeno da razvijate mržnju i prema Jevrejima i prema muslimanima”, istakla je Stojanović.

Kako suzbiti širenje antisemitizma?

O temi antisemitizma razgovarali smo pored Dubravke Stojanović i sa članom NVO Haver Aleksandrom Stojanovićem. Iako se o uzroku antisemitizma nisu složili da li dolazi sa leve, ili desne strane, ipak su oboje ustanovili da je obrazovanje ono odakle mora da se krene prilikom lečenja duboko ukorenjenih predrasuda. Aleksandar Stojanović je dodao i da državne organizacije moraju da preduzmu sve što je u njihovoj moći kako bi osobe iz jevrejskih i muslimanskih zajednica i njihova imovina bili adekvatno zaštićeni”.

Fotografija: encyclopedia.ushmm.org

Naslovna fotografija: Enciklopedija Holokausta

Teodora Brkić
Teodora Brkić
Studentkinja novinarstva, radoholičarka i knjigoljubac. Ako ne znate gde je, naći ćete je u pozorištu.

Komentari

Leave a reply

Molimo Vas, unesite komentar
Please enter your name here

Preporučujemo

Instagram

Jachim zoomira nedelju

Preporučujemo

Najnovije

GLEDAJ

Još